Cảnh Báo: Viêm Tai Giữa Ở Trẻ Vào Mùa Đông – “Sát Thủ” Thầm Lặng Gây Suy Giảm Thính Lực

Những ngày cuối năm, khi nhiệt độ giảm sâu kèm theo những cơn gió mùa đông bắc lạnh buốt, các bệnh viện nhi luôn trong tình trạng quá tải. Bên cạnh viêm phổi, viêm phế quản, có một căn bệnh được mệnh danh là “nỗi ám ảnh mùa đông” của các bậc cha mẹ: Viêm tai giữa.

Không rầm rộ như sốt cao co giật, viêm tai giữa thường đến sau những đợt cảm cúm thông thường, diễn biến âm thầm nhưng để lại hậu quả nặng nề nếu không được phát hiện kịp thời. Bài viết này sẽ cung cấp “bản đồ” toàn diện giúp cha mẹ hiểu, nhận biết và bảo vệ thính lực cho con trong mùa lạnh này.

1. Tại Sao Mùa Đông Lại Là “Mùa Cao Điểm” Của Viêm Tai Giữa?

Nhiều cha mẹ thắc mắc: “Tại sao con tôi cứ trời lạnh là đau tai?”. Câu trả lời nằm ở mối liên hệ mật thiết giữa Tai – Mũi – Họng và tác động của thời tiết.

Cấu trúc giải phẫu đặc biệt của trẻ

Tai giữa được kết nối với vòm họng thông qua một ống nhỏ gọi là Vòi nhĩ (Eustachian tube). Ở người lớn, vòi này nằm nghiêng. Nhưng ở trẻ em (đặc biệt dưới 5 tuổi), vòi nhĩ ngắn hơn, rộng hơn và nằm ngang hơn. Điều này khiến vi khuẩn từ mũi họng cực kỳ dễ dàng “leo” lên tai giữa.

Hiệu ứng “Domino” từ bệnh hô hấp

Mùa đông là mùa của virus cúm, virus hợp bào hô hấp (RSV) và vi khuẩn phế cầu phát triển mạnh.

1. Trẻ hít thở không khí lạnh -> Niêm mạc mũi họng bị kích ứng, sưng nề, tăng tiết dịch.
2. Dịch nhầy ứ đọng ở mũi họng, gây tắc nghẽn vòi nhĩ.
3. Áp suất trong tai giữa thay đổi (áp suất âm), hút dịch và vi khuẩn từ họng ngược lên tai.
4. Dịch ứ đọng trong môi trường kín là “ổ nuôi cấy” vi khuẩn -> Gây viêm mủ.

Vì vậy, có thể khẳng định: Viêm tai giữa mùa đông thường là biến chứng kế phát sau một đợt Viêm mũi họng cấp (Cảm lạnh/Cảm cúm).

2. Dấu Hiệu Nhận Biết Viêm Tai Giữa Theo Độ Tuổi

Triệu chứng viêm tai giữa rất đa dạng và thay đổi theo từng giai đoạn bệnh (xung huyết – ứ mủ – vỡ mủ). Tuy nhiên, cha mẹ cần cảnh giác cao độ nếu thấy các dấu hiệu sau:

Ở trẻ sơ sinh và trẻ chưa biết nói (Dấu hiệu gián tiếp)

Đây là nhóm khó phát hiện nhất, đòi hỏi sự tinh ý của mẹ:

• Sốt cao đột ngột: Trẻ đang húng hắng ho, sổ mũi bỗng nhiên sốt vọt lên 39-40 độ C.
• Phản xạ dụi tai: Trẻ liên tục lắc đầu, lấy tay dụi vào tai hoặc đập tay vào vùng đầu (do đau nhức).
• Rối loạn tiêu hóa: Trẻ đi ngoài phân lỏng, nôn trớ nhiều (do đờm nhớt và phản ứng viêm).
• Bỏ bú, quấy khóc đêm: Cơn đau tai thường tăng lên khi nằm (do áp lực máu dồn về) và khi bú/nuốt (do cử động hàm tác động lên tai). Trẻ khóc thét từng cơn, dỗ không nín.

Ở trẻ lớn (Đã biết nói)

• Kêu đau tai: Trẻ than đau sâu trong tai, đau lan lên đầu.
• Giảm thính lực: Trẻ nghe kém, cha mẹ gọi không thưa, hoặc trẻ hay yêu cầu bật tivi to hơn bình thường.
• Cảm giác nặng tai: Như có nước hoặc tiếng ù ù trong tai.
• Chảy mủ tai (Giai đoạn muộn): Khi màng nhĩ bị thủng do áp lực mủ quá lớn, dịch vàng hoặc xanh sẽ chảy ra ngoài ống tai. Lúc này trẻ thường hết đau, hết sốt (do áp lực đã được giải phóng), khiến cha mẹ lầm tưởng con đã khỏi bệnh, nhưng thực chất bệnh đã chuyển sang giai đoạn thủng màng nhĩ.

  

3. Biến Chứng Khôn Lường Nếu Chậm Trễ Điều Trị

Viêm tai giữa nếu được điều trị đúng cách sẽ khỏi hoàn toàn sau 7-10 ngày và không để lại di chứng. Tuy nhiên, sự chủ quan hoặc điều trị sai cách có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng:

• Suy giảm thính lực (Điếc dẫn truyền): Dịch nhầy ứ đọng làm màng nhĩ không rung động được, trẻ nghe kém. Nếu kéo dài ở giai đoạn trẻ đang tập nói (1-3 tuổi), sẽ dẫn đến chậm nói, ngọng.
• Viêm tai giữa mạn tính: Màng nhĩ thủng không tự liền, chảy mủ tai tái diễn dai dẳng, hình thành khối Cholesteatoma ăn mòn xương con và các cấu trúc lân cận.
• Viêm xương chũm: Nhiễm trùng lan vào xương sọ ngay sau tai.
• Biến chứng nội sọ (Hiếm gặp nhưng tử vong cao): Viêm màng não, áp xe não do vi khuẩn từ tai tấn công vào não bộ.

4. 6 Nguyên Tắc Vàng Phòng Ngừa Viêm Tai Giữa Mùa Lạnh

“Phòng bệnh hơn chữa bệnh”, đặc biệt với viêm tai giữa, chìa khóa nằm ở việc giữ vệ sinh Tai-Mũi-Họng.

1. Giữ ấm đúng cách

Giữ ấm vùng mũi, cổ và ngực cho trẻ khi ra đường. Tránh để luồng gió lạnh lùa thẳng vào tai. Tuy nhiên, không nên ủ quá kỹ khiến trẻ toát mồ hôi ngược.

2. Vệ sinh mũi – Chìa khóa vàng

Vì 80% viêm tai giữa bắt nguồn từ mũi, nên làm sạch mũi là cách phòng bệnh tốt nhất.

• Dùng nước muối sinh lý (NaCl 0.9%) vệ sinh mũi hàng ngày.
• Khi trẻ bị sổ mũi, cần hút mũi nhẹ nhàng hoặc hướng dẫn trẻ hỉ mũi đúng cách (hỉ từng bên một, không bịt cả hai lỗ mũi hỉ mạnh làm dịch đẩy lên tai).

  

3. Tiêm chủng đầy đủ

Hai loại vắc-xin quan trọng nhất giúp giảm nguy cơ viêm tai giữa là:

• Vắc-xin Phế cầu (Synflorix/Prevenar): Ngừa vi khuẩn Phế cầu – tác nhân hàng đầu gây viêm tai giữa và viêm phổi.
• Vắc-xin Cúm mùa: Tiêm nhắc lại hàng năm.

4. Nuôi con bằng sữa mẹ

Sữa mẹ chứa lượng kháng thể dồi dào giúp trẻ chống lại các nhiễm trùng tai mũi họng. Nghiên cứu cho thấy trẻ bú mẹ ít nhất 6 tháng đầu đời có tỷ lệ mắc viêm tai giữa thấp hơn hẳn trẻ uống sữa công thức.

5. Tránh xa khói thuốc lá

Khói thuốc làm tê liệt hệ thống lông chuyển trong vòi nhĩ và mũi, khiến dịch không thoát được. Trẻ sống trong môi trường có khói thuốc có nguy cơ viêm tai giữa cao gấp 3 lần.

6. Tư thế bú đúng

Tuyệt đối không cho trẻ bú bình ở tư thế nằm ngửa. Sữa có thể chảy ngược lên vòi nhĩ vào tai giữa, gây viêm. Hãy bế trẻ đầu cao khi bú.

5. Cảnh Báo Những Sai Lầm “Chết Người” Trong Điều Trị

Trong cộng đồng vẫn tồn tại nhiều quan niệm dân gian sai lầm khiến bệnh của trẻ trầm trọng hơn:

• ❌ Tự ý thổi thuốc vào tai: Nhiều gia đình dùng sáp ong, bột thuốc nam thổi vào tai khi thấy trẻ chảy mủ. Điều này cực kỳ nguy hiểm vì bột thuốc sẽ bít tắc đường thoát dịch, tạo thành nút chặn khiến vi khuẩn phát triển mạnh hơn, gây nhiễm trùng sâu vào xương chũm.
• ❌ Nhỏ oxy già vào tai: Oxy già có tính sát khuẩn mạnh nhưng cũng làm bong tróc lớp biểu bì bảo vệ ống tai và có thể gây hoại tử niêm mạc hòm nhĩ nếu màng nhĩ đã thủng. Chỉ bác sĩ mới được chỉ định rửa tai.
• ❌ Lạm dụng kháng sinh: Không phải ca viêm tai giữa nào cũng cần kháng sinh ngay lập tức. Với trẻ trên 2 tuổi, đau nhẹ, không sốt cao, bác sĩ có thể chỉ định theo dõi 48-72h và dùng thuốc giảm đau, chống viêm. Việc tự ý mua kháng sinh uống làm tăng nguy cơ kháng thuốc.

Viêm tai giữa mùa đông là một thách thức không nhỏ đối với sức khỏe trẻ em, nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát được nếu cha mẹ có kiến thức đúng đắn.

Đừng đợi đến khi con khóc thét vì đau hay thấy mủ chảy ra tai mới lo lắng. Hãy bắt đầu bảo vệ đôi tai của con ngay từ hôm nay bằng việc giữ ấm, vệ sinh mũi họng sạch sẽ và tiêm phòng đầy đủ. Nếu nghi ngờ con có dấu hiệu bất thường, hãy đưa trẻ đến gặp bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng để được soi tai và điều trị kịp thời.