Tiêu chảy cấp ở trẻ em: Nguyên nhân, dấu hiệu mất nước và cách điều trị

Tiêu chảy cấp là một trong những bệnh lý tiêu hóa thường gặp nhất ở trẻ em, đặc biệt là trẻ dưới 5 tuổi. Nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời, bệnh có thể dẫn đến tình trạng mất nước nghiêm trọng, đe dọa đến tính mạng của trẻ. Bài viết dưới đây sẽ cung cấp toàn bộ thông tin quan trọng về nguyên nhân, cách nhận biết dấu hiệu mất nước và hướng dẫn chăm sóc trẻ tại nhà theo khuyến cáo của Bộ Y tế và Bệnh viện Nhi Trung ương.

1. Tiêu chảy cấp ở trẻ em là gì?

Theo định nghĩa chuyên môn, tiêu chảy cấp là tình trạng trẻ đi ngoài phân lỏng hoặc toàn nước trên 3 lần trong vòng 24 giờ. Đặc điểm của bệnh là khởi phát nhanh và thường kéo dài không quá 14 ngày.

Điểm nguy hiểm nhất của tiêu chảy cấp không nằm ở số lần đi ngoài, mà nằm ở sự mất mát đột ngột lượng nước và điện giải qua phân. Trong giai đoạn này, cơ thể trẻ rất dễ rơi vào tình trạng suy kiệt nếu không được bù đắp kịp thời các chất dịch đã mất.

2. Nguyên nhân gây tiêu chảy cấp thường gặp

Việc xác định đúng nguyên nhân đóng vai trò then chốt giúp bác sĩ đưa ra phác đồ điều trị phù hợp cho từng trẻ. Các tác nhân phổ biến bao gồm:

• Nhiễm Virus: Đây là nguyên nhân hàng đầu (chiếm đa số các ca bệnh), trong đó Rotavirus là “thủ phạm” phổ biến nhất gây tiêu chảy nặng ở trẻ nhỏ.

• Nhiễm trùng đường ruột do vi khuẩn: Do ăn phải thức ăn hoặc nguồn nước nhiễm khuẩn (như E.coli, Salmonella, Shigella…).

• Dị ứng hoặc không dung nạp thức ăn: Trẻ dị ứng đạm sữa bò hoặc không dung nạp đường Lactose trong sữa cũng có biểu hiện đi ngoài phân lỏng.

• Tác dụng phụ của thuốc: Một số loại kháng sinh khi sử dụng kéo dài có thể làm mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột, dẫn đến tiêu chảy.

• Các nguyên nhân khác: Rối loạn hấp thu, suy giảm miễn dịch, thiếu hụt vitamin, hoặc do môi trường sống không đảm bảo vệ sinh.

  

3. Cách nhận biết dấu hiệu mất nước ở trẻ

Mất nước là biến chứng nguy hiểm nhất của tiêu chảy cấp. Cha mẹ cần đặc biệt quan sát các dấu hiệu sau để can thiệp kịp thời:

Dấu hiệu mất nước nhẹ và vừa:

• Trẻ khát nước, uống nước một cách háo hức hoặc muốn bú nhiều hơn bình thường (riêng trẻ sơ sinh có thể có biểu hiện bú kém do mệt).

• Miệng khô, môi khô, ít hoặc không có nước bọt.

• Khi khóc không có nước mắt hoặc rất ít.

• Mắt trũng sâu, thóp trũng (đối với trẻ còn thóp).

• Trẻ tiểu ít, nước tiểu có màu sẫm hoặc không đi tiểu trong vòng 6 giờ liên tục.

• Cơ thể mệt mỏi, kém linh hoạt, quấy khóc thường xuyên.

Dấu hiệu mất nước nặng (Cần cấp cứu ngay):

• Trẻ lờ đờ, li bì, khó đánh thức hoặc hôn mê.

• Thở nhanh, nhịp tim đập nhanh.

• Da tái, chân tay lạnh, thậm chí tím tái.

4. Hướng dẫn chăm sóc và điều trị tại nhà

Khi phát hiện con có các dấu hiệu nghi ngờ tiêu chảy cấp, cha mẹ cần bình tĩnh xử lý theo các bước hướng dẫn sau:

Bước 1: Bù nước và duy trì chế độ dinh dưỡng

Sử dụng dung dịch bù nước đường uống (Oresol) là “tiêu chuẩn vàng” trong điều trị tiêu chảy cấp. Dưới đây là thông tin chi tiết về sản phẩm hỗ trợ này:

THÔNG TIN CHI TIẾT VỀ DUNG DỊCH ORESOL (BÙ NƯỚC VÀ ĐIỆN GIẢI)

1. Thành phần: Bao gồm các loại muối khoáng (Natri clorid, Kali clorid, Natri citrat) và đường Glucose theo tỷ lệ chuẩn để tối ưu hóa việc hấp thu nước vào cơ thể.

2. Công dụng: Bù lại lượng nước và các chất điện giải đã mất qua phân và chất nôn, giúp ngăn ngừa tình trạng suy kiệt do mất nước.

3. Cách dùng: Pha đúng liều lượng theo hướng dẫn trên bao bì (ví dụ: 1 gói pha với chính xác 200ml hoặc 1 lít nước đun sôi để nguội). Cho trẻ uống từng thìa hoặc từng ngụm nhỏ. Nếu trẻ không uống được Oresol, có thể thay thế bằng nước cháo muối, súp hoặc nước dừa.

4. Đối tượng sử dụng: Trẻ em và người lớn bị tiêu chảy, nôn mửa, sốt cao hoặc vận động ra nhiều mồ hôi dẫn đến mất nước.

5. Tác dụng phụ: Hiếm gặp nếu pha đúng tỷ lệ. Nếu pha quá đặc hoặc quá loãng có thể gây rối loạn điện giải nghiêm trọng.

6. Lưu ý: Tuyệt đối không chia nhỏ gói Oresol để pha vì sẽ không đảm bảo tỷ lệ thành phần. Không pha với sữa, nước trái cây hay thêm đường.

7. Bảo quản: Để nơi khô ráo, thoáng mát. Dung dịch đã pha chỉ sử dụng trong vòng 24 giờ.

   Cần tuân thủ nguyên tắc bù nước Oresol đúng cách

Về chế độ ăn uống:

• Đảm bảo cung cấp đủ 4 nhóm thực phẩm (đạm, béo, đường, hoa quả).

• Không nên bắt trẻ kiêng khem quá mức, thay vào đó hãy chia nhỏ bữa ăn thành nhiều lần trong ngày.

• Thức ăn cần được chế biến mềm, lỏng, dễ tiêu hóa và đảm bảo vệ sinh.

• Với trẻ còn bú mẹ: Tăng cường cho trẻ bú mẹ nhiều hơn.

Bước 2: Theo dõi diễn biến của trẻ

Cha mẹ cần đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất ngay lập tức nếu xuất hiện 01 trong các dấu hiệu sau:

1. Đi ngoài rất nhiều lần phân lỏng (đi liên tục không ngừng).

2. Nôn nhiều, không thể uống được nước hay bú mẹ.

3. Các dấu hiệu mất nước trở nên rõ rệt và nặng hơn (mắt trũng, môi khô khốc).

4. Ăn uống kém hoặc bỏ bú hoàn toàn.

5. Sốt cao liên tục không hạ.

6. Có máu trong phân (phân có nhầy máu).

7. Trẻ li bì, mệt nhiều, khó đánh thức.

8. Tình trạng của trẻ không tốt lên sau 1-2 ngày điều trị tại nhà.

5. Cách phòng ngừa tiêu chảy cấp hiệu quả cho trẻ

“Phòng bệnh hơn chữa bệnh”, để bảo vệ con khỏi sự tấn công của các tác nhân gây tiêu chảy, cha mẹ nên thực hiện các biện pháp sau:

• Nuôi con bằng sữa mẹ: Nên cho trẻ bú mẹ hoàn toàn trong ít nhất 6 tháng đầu đời để tăng cường hệ miễn dịch tự nhiên.

• Dinh dưỡng hợp lý: Cho trẻ ăn dặm đúng cách, đủ chất và đảm bảo vệ sinh trong khâu chế biến, bảo quản thực phẩm.

• Vệ sinh cá nhân: Rửa tay bằng xà phòng sạch sẽ cho cả trẻ và người chăm sóc sau khi đi vệ sinh, thay tã, và trước khi chế biến thức ăn hoặc cho trẻ ăn.

• Môi trường sống sạch sẽ: Sử dụng nguồn nước sạch, không phóng uế bừa bãi và xử lý rác thải đúng nơi quy định.

• Tiêm chủng đầy đủ: Cho trẻ uống vắc-xin ngừa tiêu chảy do Rotavirus và tiêm phòng đầy đủ các loại vắc-xin trong chương trình tiêm chủng mở rộng (như tả, thương hàn nếu cần thiết).

  

Tiêu chảy cấp có thể diễn biến rất nhanh nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát nếu cha mẹ có đầy đủ kiến thức. Hãy luôn chú ý đến các dấu hiệu mất nước và tuân thủ nguyên tắc bù nước Oresol đúng cách. Trong mọi trường hợp nghi ngờ, việc đưa trẻ đến bệnh viện để được bác sĩ thăm khám là quyết định an toàn nhất cho sức khỏe của con.